Περισσότερα από 200 τεχνητά εμπόδια έχουν καταγραφεί στον Σαραντάπορο, σε μία από τις πιο ολοκληρωμένες προσπάθειες χαρτογράφησης του υδρογραφικού δικτύου ποταμού στην Ελλάδα. Η καταγραφή αποτελεί το πρώτο βήμα για την επόμενη μεγάλη πρόκληση, που είναι η αποκατάσταση της ελεύθερης ροής και της συνδεσιμότητας του ποταμού.
Τα στοιχεία παρουσιάστηκαν με αφορμή τη δεύτερη Ημέρα Απομάκρυνσης Φραγμών από Ποταμούς, με το MedINA να αναδεικνύει την ανάγκη αποκατάστασης της φυσικής ροής των ελληνικών ποταμών και να επισημαίνει ότι η Ελλάδα βρίσκεται πλέον πιο κοντά από ποτέ στην πρώτη απομάκρυνση τεχνητού φραγμού.
Στον Σαραντάπορο, μέσω του έργου MapStream, πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά συστηματική καταγραφή των τεχνητών εμποδίων σε ολόκληρο το υδρογραφικό δίκτυο. Περισσότερα από 200 εμπόδια χαρτογραφήθηκαν, δημιουργώντας μία σημαντική βάση δεδομένων για τον σχεδιασμό των επόμενων παρεμβάσεων.
Το επόμενο βήμα βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Στο πλαίσιο του έργου START – Sarantaporos: Towards ARTificial barrier removal, εκπονείται ολοκληρωμένη υδρολογική και υδραυλική μελέτη του Σαραντάπορου από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, σε συνεργασία με το MedINA και με χρηματοδότηση του ΟΦΥΠΕΚΑ.
Στόχος της μελέτης είναι να δημιουργηθεί η απαραίτητη επιστημονική βάση για την απομάκρυνση τεχνητών εμποδίων και την αποκατάσταση της φυσικής ροής και της συνδεσιμότητας του ποταμού.
Η περίπτωση του Σαραντάπορου αποκτά ιδιαίτερη σημασία καθώς η Ελλάδα, παρά τον μεγάλο αριθμό τεχνητών εμποδίων στους ποταμούς της, δεν έχει προχωρήσει μέχρι σήμερα σε καμία καθαίρεση φραγμού.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει το MedINA, επιστημονική μελέτη του 2020 εκτιμά ότι στην Ελλάδα υπάρχουν περίπου 22.500 τεχνητά εμπόδια, ενώ μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί περίπου 1.000 φράγματα και άλλα μικρότερα εμπόδια.
Η πραγματική έκταση του κατακερματισμού των ελληνικών ποταμών παραμένει έτσι σε μεγάλο βαθμό άγνωστη. Η συστηματική χαρτογράφηση του Σαραντάπορου αποτελεί μία προσπάθεια να καλυφθεί αυτό το κενό και να περάσει η συζήτηση από την απλή καταγραφή στον σχεδιασμό συγκεκριμένων παρεμβάσεων.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την προστασία των υδάτινων οικοσυστημάτων. Οι τεχνητοί φραγμοί διακόπτουν τη φυσική συνέχεια των ποταμών, επηρεάζουν τη μετακίνηση των ψαριών και άλλων υδρόβιων οργανισμών, απομονώνουν ενδιαιτήματα και επηρεάζουν τη φυσική μεταφορά ιζημάτων, τη θερμοκρασία και την ποιότητα του νερού.
Σε μία περίοδο κατά την οποία η διαχείριση των υδάτων αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω της κλιματικής αλλαγής, η κατάσταση των ποταμών συνδέεται και με ζητήματα διαθεσιμότητας νερού, πλημμυρικού κινδύνου και ανθεκτικότητας των τοπικών κοινωνιών.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το 2025 αφαιρέθηκαν περισσότερα από 600 εμπόδια από ποταμούς, αποκαθιστώντας περίπου 3.740 χιλιόμετρα ελεύθερης ροής. Συνολικά, έχουν πραγματοποιηθεί περισσότερες από 9.680 αφαιρέσεις τεχνητών φραγμών σε ευρωπαϊκούς ποταμούς.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει ως στόχο, μέσω του Κανονισμού για την Αποκατάσταση της Φύσης, την αποκατάσταση τουλάχιστον 25.000 χιλιομέτρων ποταμών ελεύθερης ροής έως το 2030.
Για την Ελλάδα, το επόμενο βήμα είναι πιο σύνθετο. Παρά την επιστημονική τεκμηρίωση και την καταγραφή των εμποδίων, εξακολουθούν να υπάρχουν θεσμικά κενά σχετικά με τη διαδικασία απομάκρυνσης, τον φορέα που θα σχεδιάζει και θα υλοποιεί τις παρεμβάσεις, τις αρμοδιότητες και το πλαίσιο περιβαλλοντικής αδειοδότησης.
Ο Σαραντάπορος βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας. Η ολοκλήρωση της υδρολογικής και υδραυλικής μελέτης θα κρίνει τα επόμενα βήματα για τα τεχνητά εμπόδια που έχουν καταγραφεί, με την προοπτική η Ελλάδα να περάσει από την καταγραφή και την επιστημονική τεκμηρίωση στην πρώτη πραγματική απομάκρυνση φραγμού.
