Περισσότερα από 40 χάνια και τρία πανδοχεία λειτουργούσαν στα Ιωάννινα, πριν η επικράτηση του αυτοκινήτου και οι αλλαγές στον πολεοδομικό ιστό αλλάξουν οριστικά τον τρόπο με τον οποίο μετακινούνταν άνθρωποι και εμπορεύματα.
Δεν ήταν τυχαία τοποθετημένα μέσα στην πόλη. Ακολουθούσαν συγκεκριμένες διαδρομές, βρίσκονταν στις εισόδους και στα όρια της αγοράς και εξυπηρετούσαν ταξιδιώτες και εμπόρους από διαφορετικές περιοχές της Ηπείρου.
Τα στοιχεία αυτά παρουσιάστηκαν από τον αναπληρωτή καθηγητή της Σχολής Καλών Τεχνών Στέφανο Τσιόδουλο, σε ημερίδα του ΤΕΕ Ηπείρου για τα χάνια και τις στοές των Ιωαννίνων. Η έρευνα φωτίζει μια λιγότερο γνωστή πλευρά της ιστορίας της πόλης, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν οι μετακινήσεις και η εμπορική δραστηριότητα πριν από την εποχή των μηχανοκίνητων μέσων.
Τα χάνια είχαν συγκεκριμένη αρχιτεκτονική και λειτουργική οργάνωση. Γύρω από μια εσωτερική αυλή, που συνήθως διέθετε πηγάδι, αναπτύσσονταν στο ισόγειο οι στάβλοι, οι χορτοαποθήκες και οι αποθήκες. Υπήρχαν ακόμη πεταλωτήρια και, πιο σπάνια, σαμαράδικα, ενώ τα μαγειρεία βρίσκονταν στην εξωτερική πλευρά του συγκροτήματος, κοντά στον δρόμο. Στον όροφο διαμορφώνονταν δωμάτια για τη διανυκτέρευση των ταξιδιωτών. Οι μεγάλες, συχνά θολωτές είσοδοι επέτρεπαν τη διέλευση φορτωμένων ζώων.
Μια σημαντική διευκρίνιση της έρευνας αφορά τη διαφορά ανάμεσα στο χάνι και το πανδοχείο. Όπως εξήγησε ο κ. Τσιόδουλος, το χάνι διέθετε επιπλέον στάβλους για τη φιλοξενία και τη διατροφή των ζώων. Επομένως, κάθε χάνι ήταν πανδοχείο, αλλά δεν ήταν κάθε πανδοχείο χάνι. Η διάκριση δεν ήταν πάντως απόλυτη, καθώς υπήρχαν και περιπτώσεις, όπως το χάνι του Καρακόστα, που διέθετε μόνο στάβλους.
Ο εμπορικός χάρτης της παλιάς πόλης
Η μεγαλύτερη συγκέντρωση χανιών αναπτυσσόταν κατά μήκος του βασικού εμπορικού άξονα, ο οποίος ξεκινούσε από τη βόρεια είσοδο της πόλης, περνούσε από τα Γάλατα, τον Πλάτανο, το Σαράι Μαχαλά, και τις συνοικίες της παλιάς αγοράς, για να καταλήξει προς την Καλούτσιανη. Η διαδρομή αντιστοιχούσε σε μεγάλο βαθμό στην σημερινή είσοδο από την Λιμνοπούλα και το Σπίτι του Αγίου Γεωργίου, Παύλου Μελά, Ανεξαρτησίας, Μητροπόλεως, Ιεράρχου Γερβασίου και Αγίας Μαρίνας, ΚΑ’ Φεβρουαρίου.
Στην περιοχή του Πλατάνου –σημερινό Γυαλί Καφενέ- που αποτελούσε το βόρειο όριο της κύριας εμπορικής ζώνης, καταγράφονταν δέκα χάνια. Στην Καλούτσιανη υπήρχαν άλλα έντεκα, κατά μήκος του δρόμου προς την Άρτα, την Πρέβεζα και τη Θεσσαλία. Τέσσερα βρίσκονταν στις Καμάρες, στη σημερινή οδό Αβέρωφ, ενώ τέσσερα ακόμη εξυπηρετούσαν την περιοχή του Καθηροπάζαρου. Τρία χάνια υπήρχαν στη Λούτσα, ενώ καταγράφονται επίσης χάνια και σε άλλα σημεία του ιστορικού κέντρου.
Η θέση τους συνδεόταν άμεσα με την προέλευση των ταξιδιωτών. Οι κάτοικοι των Τζουμέρκων, των Κατσανοχωρίων και της περιοχής των Καλαρρυτών κατέληγαν κυρίως στα χάνια της Καλούτσιανης. Οι κάτοικοι της Παραμυθιάς και της περιοχής της Δωδώνης εξυπηρετούνταν από τα χάνια στις Καμάρες και τη Λούτσα, ενώ οι Ζαγορίσιοι και οι Κονιτσιώτες σύχναζαν στα χάνια του Πλατάνου. Αντίστοιχα, οι Πωγωνήσιοι κατέληγαν σε συγκεκριμένα χάνια της αγοράς.
Ορισμένα χάνια είχαν μάλιστα εξειδικευμένο εμπορικό χαρακτήρα. Στο μεγάλο χάνι του Ντάουλα, στην οδό Αβέρωφ, πωλούσαν λάδι και ελιές παραγωγοί από την Παραμυθιά. Στο χάνι του Βρόσγου, στην περιοχή του Γαλακτοπωλείου, έφταναν οι ελαιοπαραγωγοί των Φιλιατών. Στο χάνι του Κάβα συγκεντρώνονταν παραγωγοί μελιού, ενώ σε άλλα χάνια διακινούνταν κρεμμύδια και άλλα προϊόντα από συγκεκριμένες περιοχές.
Πώς χάθηκαν τα χάνια
Η σταδιακή υποχώρηση των χανιών συνδέθηκε με τον εκσυγχρονισμό της πόλης, τις νέες οδικές χαράξεις και κυρίως την εμφάνιση του αυτοκινήτου. Το πρώτο αυτοκίνητο έφτασε στα Ιωάννινα το 1910, εισερχόμενο από την Καλούτσιανη και ακολουθώντας την διαδρομή μέχρι την κεντρική πλατεία.
Σταδιακά, τα ξενοδοχεία αναπτύχθηκαν γύρω από την πλατεία και την οδό Αβέρωφ, ενώ το εμπορικό και συγκοινωνιακό κέντρο μετατοπίστηκε. Τα παλιά χάνια έχασαν την προνομιακή τους θέση, καθώς περιοριζόταν ο ρόλος των υποζυγίων στις μεταφορές.
Καθοριστικό πλήγμα αποτέλεσε και η υγειονομική διάταξη της προπολεμικής περιόδου, η οποία προέβλεπε το κλείσιμο των χανιών μέσα στην πόλη και τη δημιουργία στάβλων στην περιφέρειά της. Η εφαρμογή της αναβλήθηκε λόγω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου, όμως το ζήτημα επανήλθε τη δεκαετία του 1950, όταν έκλεισαν τα περισσότερα χάνια.
Μαζί τους έκλεισε και ένα ολόκληρο κεφάλαιο της οικονομικής και κοινωνικής ζωής των Ιωαννίνων. Ένας τρόπος λειτουργίας της πόλης που στηριζόταν στα καραβάνια, στα υποζύγια, στους εμπόρους και στις διαδρομές που συνέδεαν την πρωτεύουσα της Ηπείρου με κάθε γωνιά της περιοχής.
