Από τα ορεινά χωριά, όπου οι λιγοστοί κάτοικοι και όσοι επέστρεψαν για την επέτειο κράτησαν ζωντανή τη μνήμη, μέχρι τις μεγάλες παρελάσεις στις πόλεις, η Ήπειρος τίμησε την 28η Οκτωβρίου.
Από την Αετομηλίτσα μέχρι την Πάργα και από τους Φιλιάτες μέχρι τα Τζουμέρκα, το μήνυμα του «Όχι» πέρασε από πλατείες, σχολεία, μνημεία και δρόμους που αυτές τις ημέρες έγιναν ξανά τόποι ιστορικής αναφοράς.
Για την Ήπειρο, η επέτειος είναι ένα κομμάτι της δικής της ιστορίας. Είναι τα βουνά και τα περάσματα που γνώρισαν τον πόλεμο, τα οχυρά του Καλπακίου, οι δρόμοι που πήραν οι στρατιώτες προς το μέτωπο, τα χωριά της ελληνικής μειονότητας στην Αλβανία όπου έφτασαν οι ελληνικές δυνάμεις, αλλά και τα υψώματα στα οποία γράφτηκαν με αίμα οι πιο δύσκολες σελίδες του Έπους.
Το «Όχι» δεν έμεινε στα λόγια. Έγινε πορεία μέσα στο κρύο, στις λάσπες και στο χιόνι. Έγινε αντίσταση στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας, έγινε επιμονή και θυσία. Το έγραψαν οι στρατιώτες που πολέμησαν στα οχυρά του Καλπακίου, εκείνοι που προχώρησαν στο αλβανικό μέτωπο, οι μαχητές που άντεξαν στις σκληρές συγκρούσεις, όπως στο ύψωμα 731, κοντά στην Κλεισούρα.
Το έγραψαν και όσοι δεν γύρισαν ποτέ. Οι εθελοντές που έφυγαν από τα σπίτια τους για να πολεμήσουν και έμειναν για πάντα μακριά από τις οικογένειές τους. Οι γυναίκες της Πίνδου, που μετέφεραν πολεμοφόδια και τρόφιμα μέσα από δύσβατα μονοπάτια, κουβαλώντας μαζί με τα φορτία τους την αγωνία για τους ανθρώπους του μετώπου. Άνθρωποι απλοί, που βρέθηκαν μπροστά σε μια ιστορική στιγμή και έγιναν μέρος της.
Ογδόντα έξι χρόνια μετά, η μνήμη επιστρέφει σε αυτούς τους τόπους με διαφορετικό τρόπο. Στις μεγάλες πόλεις μέσα από τις παρελάσεις και τις επίσημες τελετές.
Στα μικρά ορεινά χωριά μέσα από την παρουσία των κατοίκων, τις καταθέσεις στεφάνων, τις σχολικές γιορτές και τις αφηγήσεις που περνούν από γενιά σε γενιά.
Εκεί όπου οι άνθρωποι λιγοστεύουν, η ιστορία δεν μικραίνει. Συχνά γίνεται ακόμη πιο προσωπική, γιατί συνδέεται με ονόματα, οικογένειες και μνήμες που δεν πέρασαν ποτέ στα βιβλία.
Το Έπος του 1940 γράφτηκε στα βουνά της Ηπείρου και της Αλβανίας. Και αν η επίσημη πολιτεία δεν αποδίδει πάντα σε αυτούς τους τόπους την παρουσία και τη λαμπρότητα που θα περίμεναν οι άνθρωποί τους, η μνήμη εξακολουθεί να ζει στις τοπικές κοινωνίες. Στους κατοίκους που επιμένουν να τιμούν τους νεκρούς, στα παιδιά που παρελαύνουν κάτω από τη σημαία, σε εκείνους που επιστρέφουν κάθε χρόνο για να σταθούν μπροστά σε ένα μνημείο.
Γιατί εδώ το «Όχι» δεν είναι μόνο μια φράση που επαναλαμβάνεται κάθε Οκτώβρη. Είναι μνήμη του τόπου, ιστορία των ανθρώπων του και χρέος απέναντι σε όσους δεν επέστρεψαν ποτέ.
